PC Hoofthuis: Ruimtes 0.11A en 0.11B

Samen met studenten: hoe transformeren we sfeerloze en disfunctionele ruimtes tot inspirerende en motiverende studeerplekken?

De unit of analysis zijn studieruimtes 0.11a en 0.11b in de UB van het PC Hoofthuis, benaderd als lived spaces waarin fysieke, sociale en institutionele dimensies samenkomen (Verloo, 2020). Door deze afbakening kan gericht worden onderzocht hoe inrichting en ruimtelijke ingrepen de ervaring van studenten beïnvloeden.

De analyse is relationeel: de ruimtes worden bestudeerd in samenhang met omliggende plekken en verschillende gebruikersgroepen, omdat betekenis ontstaat in interactie (Verloo, 2020). Via participerende observatie en interviews worden gebruik, interacties en impliciete normen in kaart gebracht.

Het onderzoek volgt een co-creatieve aanpak, waarin stakeholders gezamenlijk betekenis geven aan de ruimte (Healey, 1998), met aandacht voor machtsverhoudingen tussen actoren (Mitchell, Agle & Wood, 1997) en institutionele beperkingen (Leino & Puumala, 2020). Het proces is flexibel, met gebruik van verschillende co-designmethoden (Sanders & Stappers, 2014) en oog voor weerstand en dynamiek (Cruz et al., 2022).

Uit locatieonderzoek, observaties en interviews bleek dat samenwerkingszaal 0.11b momenteel als sfeerloos, chaotisch, disfunctioneel en onsamenhangend wordt ervaren, waarbij bovendien het beoogde gebruikersdoel als samenwerkingsruimte als onduidelijk wordt beschouwd door de studenten. Hierdoor functioneert de ruimte voornamelijk als een onpersoonlijke ‘space’ in plaats van een betekenisvolle ‘place’ (Low, 2009).

Efficienter en positievere beleving vereisen daarom ruimtelijke ingrepen in 0.11b. Carlos et al. (2023) benadrukken dat fysieke leeromgevingen een directe invloed hebben op hoe studenten leren. Studieruimtes zijn volgens hen geen neutrale omgevingen, maar ‘change agents’ die nieuw gedrag en andere vormen van leren stimuleren. Dit maakt dat ingrepen in de ruimtelijke vormgeving en in de inrichting van samenwerkingszaal 0.11b een geschikte interventie is voor het verbeteren van huidige knelpunten die nu worden ervaren omtrent functionaliteit en aantrekkelijkheid van de zaal.

Volgens Duyan (2022) hebben warme kleuren, zoals rood, oranje en geel, een stimulerend effect en worden vaak geassocieerd met energie en activiteit. Opvallend is dat dit ook terugkwam in de co-creatiesessies, waarin alle deelnemers in hun moodboards kozen voor warme kleuren en terracottatinten. Llinares et al. (2021) stellen bovendien dat warme tinten leiden tot een hogere neurofysiologische activatie, wat betekent dat ze het lichaam en brein sterker prikkelen en daarmee de betrokkenheid kunnen vergroten. AL‐Ayash et al. (2015) benadrukken daarnaast dat warme kleuren zeer geschikt zijn voor leeromgevingen met veel interactie, omdat ze de communicatie tussen leerlingen kunnen stimuleren en de onderlinge band kunnen versterken. Dit inzicht is zeer bruikbaar voor het verbeteren van samenwerkingszaal 0.11b.

Bovendien blijkt uit de gesprekken met studenten tijdens de co-creatie dat een gebrek aan identiteit, afbakening van verschillende samenwerkplekken en uitnodigende inrichting ervoor zorgt dat studenten zich minder verbonden voelen met de ruimte en deze minder gebruiken voor samenwerking en eerder neigen naar informele samenwerkingsruimtes, zoals de kantine en de Leeuwenkuil, omdat deze als uitnodigender worden ervaren, bleek uit gesprekken met studenten. Tijdens de interventie hebben we ons daarom gericht op de beoogde sfeer, indeling en kleuren van 0.11b.

De voorgestelde interventie bouwt direct voort op de inzichten uit het locatieonderzoek, de co-creatiesessies en de interviews. Daarbij is bewust gekozen om de focus te leggen op samenwerkruimte 0.11b. Uit alle voorgaande fases blijkt immers dat ruimte 0.11a nauwelijks tot geen negatieve ervaringen oproept, terwijl 0.11b juist consistent naar voren komt als problematisch.
Hoewel 0.11b in potentie een duidelijke functie en sociale betekenis heeft- als formele samenwerkruimte en ontmoetingsplek- wordt deze momenteel door studenten ervaren als chaotisch, onsamenhangend en weinig uitnodigend. Stakeholders koppelen deze negatieve beleving aan verschillende factoren: een overdaad aan modulaire en niet-passende meubels (leren bank en glazen bijzettafel), een gebrek aan kleur en sfeer, beperkt zitcomfort (door krukken en harde zitplekken) en onduidelijkheid over het beoogde gebruik van de ruimte (samenwerking of stilte).

Door afstemmings- en planningsuitdagingen met de opdrachtgever is het binnen de beschikbare tijd niet gelukt om de interventie fysiek te realiseren. De uitvoering van de interventie vereiste formele goedkeuring, middelen en budget vanuit de partner, en deze randvoorwaarden konden niet tijdig worden ingevuld.

Desondanks is de interventie wel volledig uitgewerkt op basis van de inzichten uit het locatieonderzoek, de co-creatiesessies en de interviews. Om de beoogde impact toch te kunnen onderzoeken, is gekozen voor een alternatieve vorm van evaluatie. Hierbij maken we gebruik van door AI gegenereerde visualisaties van de heringerichte ruimte. Deze beelden zijn ontwikkeld op basis van de geformuleerde ontwerpprincipes, wensen en eisen die voortkwamen uit de verzamelde data.

De visualisaties, samen met de ontworpen plattegrondindeling, worden voorgelegd aan gebruikers van de ruimte. Aan de hand hiervan wordt hen gevraagd hoe zij de voorgestelde aanpassingen ervaren en in hoeverre deze bijdragen aan een positievere beleving, meer duidelijkheid in gebruik en een sterkere identiteit van de ruimte.

Op deze manier wordt alsnog inzicht verkregen in de potentiële impact van de interventie, waarbij de focus ligt op de ervaren veranderingen in sfeer, functionaliteit en gebruik. Hoewel deze methode de fysieke implementatie niet volledig kan vervangen, biedt zij wel een waardevolle indicatie van hoe de interventie zou kunnen bijdragen aan het transformeren van de ruimte.

De interventie richt zich op het herstellen van de balans tussen functionaliteit, beleving en identiteit. Door het meubilair waar nodig te uniformeren, warme terracottatinten en planten toe te voegen en duidelijke studiezones te creëren, wordt ingezet op een ruimte die niet alleen praktisch functioneert, maar ook herkenbaar en aantrekkelijk is voor gebruikers. Deze zones kunnen visueel en functioneel worden afgebakend met behulp van planten, boekenkasten en verplaatsbare whiteboards. Dit zal zorgen voor meer structuur, onderlinge scheiding en een gevoel van privacy binnen de ruimte. Ter versterking van de identiteit als samenwerkingsruimte onder UB-beheer zouden bovendien entry cues toegevoegd kunnen worden, zoals bordjes, een duidelijke indeling en visuele elementen, zoals het UvA-logo.

Een aanvullend onderdeel van de interventie betreft de raamstickers aan de zijde van de Spuistraat. Momenteel zijn deze relatief laag (37 cm), waardoor voorbijgangers gemakkelijk naar binnen kunnen kijken. Dit leidt tot visuele afleiding voor gebruikers, zeker gezien de drukte van deze centrale locatie. Door de raamstickers te verhogen tot circa 95 cm (waardoor de totale hoogte inclusief muur ongeveer 1,88 meter wordt), wordt de inkijk beperkt en de concentratie binnen de ruimte bevorderd. Ook zouden de raamstickers aan de kant van het lokaal die grenst aan de gang vervangen moeten worden, aangezien deze verouderd zijn en beschadigingen vertonen. Op sommige plekken zijn delen afgescheurd, waardoor er inkijk ontstaat vanuit de gang.

Daarnaast kan binnen de samenwerkingszaal een afgebakend zithoekje bij de boekenkast gecreëerd worden, bedoeld als plek voor korte rustmomenten tussen het studeren door.

Rondom de lichtbron bij de centrale paal kan een creatieve schildering worden gecreëerd worden met een inspirerende quote erbij, die bijdraagt aan de beleving en motivatie van gebruikers.

Aan de andere zijde van de paal kan een lobbysfeer gecreëerd worden als plek voor flyers en posters, onder beheer van studieverenigingen. Hier kunnen tevens foto’s worden opgehangen van ‘momenten in het P.C. Hoofthuis’, als nostalgisch element in aanloop naar de geplande sluiting in 2030.

De verplaatsbare whiteboards kunnen een extra functie krijgen en optimaal benut worden door de achterkanten te voorzien van magneten en prikmogelijkheden, waardoor ze niet alleen samenwerking faciliteren, maar ook ruimte bieden voor het delen van ideeën en informatie en beiden zijden van de whiteboards functioneel kunnen wordenbenut.

Tot slot omvat de uitgedachte interventie de introductie van een zogeheten ‘talenmuur’. Dit element biedt studenten van verschillende talenstudies in het P.C. Hoofthuis de mogelijkheid om zich met elkaar en met de ruimte te verbinden. De talenmuur kan vormgegeven worden als een interactieve en dynamische plek waar taal zichtbaar, deelbaar en levend wordt gemaakt. Carlos et al. (2023) benadrukken daarnaast dat "interactieve oppervlakken" één van de zes essentiële ruimtelijke kwaliteiten is die bijdraagt aan een leeromgeving die actief gebruik en betrokkenheid stimuleert. Studenten kunnen bij de talenmuur korte, betekenisvolle zinnen, intrigerende woorden of moeilijk vertaalbare concepten uit verschillende talen achterlaten, telkens voorzien van een vertaling, context of persoonlijke toelichting. Denk aan fenomenen zoals ‘onvertaalbare woorden’, taalkundige grapjes, of voorbeelden van syntactische of fonologische bijzonderheden.

Daarnaast nodigt een talenmuur uit tot actieve uitwisseling: studenten kunnen reageren op elkaars bijdragen, alternatieve vertalingen voorstellen of verbanden leggen tussen talen. Op deze manier kan een een groeiend, collectief ‘taallandschap’ ontstaat dat niet alleen inspirerend is tijdens studieonderbrekingen, maar ook inhoudelijk aansluit bij de academische interesse in taalstructuren, betekenis en communicatie van de studenten die leskrijgen op het P.C. Hoofthuis (afdeling linguistics). Door ruimte te creëren voor expressie en interactie kan deze muur bijdragen aan een sterker gevoel van saamhorigheid en gedeeld eigenaarschap, wat op zijn beurt de betrokkenheid bij en het gebruik van de ruimte ten goede komt.

De interventie heeft als doel te onderzoeken in hoeverre de voorgestelde fysieke aanpassingen- gevisualiseerd met behulp van AI-gegenereerde beelden- bijdragen aan een positievere beleving van de ruimte. De evaluatie richt zich op kwalitatieve data-analyse, waarbij aanwezige studenten worden bevraagd aan de hand van deze visualisaties. In deze interviews staat hun perceptie van de voorgestelde inrichting centraal, zodat inzicht ontstaat in hoe de beoogde veranderingen worden ervaren en geïnterpreteerd.

De kwalitatieve bevindingen worden vervolgens vertaald naar concrete inzichten en aanbevelingen voor de opdrachtgever, met als doel deze concreet te implementeren voor 0.11b en bovendien toepasbaar te maken op ruimte 0.11a.

Hoewel de interventie binnen de beschikbare tijd niet fysiek gerealiseerd kon worden, heeft het project wel geleid tot een concreet en overdraagbaar voorstel voor de herinrichting van ruimte 0.11b. Op basis van locatieonderzoek, observaties, interviews en co-creatiesessies is duidelijk geworden welke ruimtelijke en sociale kwaliteiten op dit moment ontbreken en welke richting kansrijk is voor een vervolgfase. De overdracht bestaat daarom niet uit een afgeronde interventie, maar uit een onderbouwd startpunt dat verder getest, aangescherpt en uitgevoerd kan worden.

De aanbevelingen voor het vervolg zijn gebaseerd op drie centrale bevindingen. De eerste aanbeveling is samenwerkingsgericht en actiegericht. Uit de interviews, het locatieonderzoek en de beperkte respons op onze flyers en posters bleek dat er weinig eigenaarschap en verantwoordelijkheidsgevoel rondom de ruimte bestaat. Een belangrijke vervolgstap is daarom om studenten actiever aan de ruimte te verbinden. Dit kan bijvoorbeeld door samenwerking te zoeken met studieverenigingen en door interactieve elementen toe te voegen die aansluiten bij de gebruikersgroep, zoals de talenmuur. Zo wordt de ruimte niet alleen ingericht voor studenten, maar ook meer van studenten.

De tweede aanbeveling is actiegericht en beleidsstrategisch. Uit de interviews en co-creatie kwam naar voren dat 0.11b momenteel weinig uitnodigend, inspirerend en functioneel wordt ervaren. De eerste praktische vervolgstap is daarom om het voorstel in de praktijk te vertalen naar een tijdelijke pilot. Hierbij hoeft niet direct de volledige herinrichting te worden uitgevoerd. Juist een gefaseerde aanpak is wenselijk, waarbij eerst wordt gekeken welke onderdelen op korte termijn haalbaar zijn en welke meer voorbereiding, budget of goedkeuring vragen. Denk aan tijdelijke ingrepen in indeling, inrichting, materialen, kleurgebruik, planten en zonering. Door klein te beginnen kan onderzocht worden welke aanpassingen daadwerkelijk invloed hebben op sfeer, comfort, concentratie en gebruik.

De derde aanbeveling is actiegericht en beleidsstrategisch. Uit de informatie van de partner, interviews en co-creatie bleek dat er onduidelijkheid bestaat over het gebruikersdoel van 0.11b als samenwerkingszaal en over de identiteit van de ruimte als onderdeel van de UB. Een logische vervolgstap is daarom om de ruimte explicieter herkenbaar te maken als formele samenwerkingsruimte. Dit kan door duidelijke communicatie, bordjes of andere entry cues, een herkenbare samenwerkopstelling, visuele elementen en een sterkere koppeling aan de UB-identiteit, bijvoorbeeld door het gebruik van een logo of herkenbare huisstijl.

Ook adviseren wij om de verdere uitwerking in nauwe samenwerking met de betrokken partijen op te pakken, zoals de UB, facilitair beheer, studenten en eventueel studieverenigingen. De uitvoering is afhankelijk van praktische randvoorwaarden, zoals goedkeuring, budget, beheer en onderhoud. Juist omdat het P.C. Hoofthuis naar verwachting in 2030 sluit, lijkt een tijdelijke en flexibel aanpasbare interventie passend. Verbeteringen moeten voldoende impact hebben op het gebruik en de beleving van de ruimte, maar ook realistisch blijven binnen de resterende gebruiksperiode van het gebouw.

Voor een duurzame verbetering is niet alleen de inrichting belangrijk, maar ook het beheer van de ruimte. Daarom is het belangrijk om afspraken te maken over wie verantwoordelijk is voor onderhoud, communicatie, posters, de talenmuur en eventuele aanpassingen na gebruik. Zonder duidelijke verantwoordelijkheid bestaat het risico dat de ruimte na verloop van tijd opnieuw rommelig, onduidelijk of onsamenhangend wordt.

Tot slot is het waardevol om studenten ook in het vervolg betrokken te houden. De kracht van dit project ligt juist in het feit dat de voorgestelde richting voortkomt uit gebruikerservaringen en co-creatie. Door studenten opnieuw te betrekken bij de evaluatie en eventuele implementatie, blijft de ruimte aansluiten bij hun behoeften. De inzichten uit 0.11b kunnen vervolgens ook worden gebruikt om te bekijken welke elementen toepasbaar zijn op 0.11a of andere studieruimtes in het gebouw.

Op deze manier kan de overdracht van dit project dienen als een concreet startpunt voor een volgende fase, waarin 0.11b stap voor stap verbeterd kan worden.