Rookvrije Roetersstraat

Ons vertrekpunt

We wisten bij aanvang van ons onderzoek al dat eerder onderzoek het probleem had aangetoond dat te weinig prullenbakken op deze plek tot zwerfafval leidt. Wij zullen aan de slag gaan met het concept positive nudging, wat bewustwording en gedragsveranderingen in de hand werkt. De UvA hanteert al een rookverbod op de campus, met het doel bij te dragen aan een Rookvrije Generatie en het rookgedrag onder studenten te verminderen. Dit heeft als gevolg dat rokers zich verplaatsen naar de rand van de campus, de plek op de Roetersstraat. De Roetersstraat is een drukke straat, waardoor er nadelen ontstaan voor incidentele weggebruikers, bewoners en niet-rokende studenten. Zo ontstaan er clusteringen van studenten op de stoep, wat de toegankelijkheid van de straat en campus vermindert. Verder wordt het zwerfafval van opgerookte sigaretten en onvrijwillig meeroken als vervelend ervaren.
 

Analyse

Na zowel kwantitatief als kwalitatief onderzoek te hebben gedaan zijn we tot de conclusie gekomen dat rookafval op de grond het voornaamste probleem is op de onderzoeksplek. We hebben een enquete afgenomen met 55 respondenten en we hebben 19 interviews uitgevoerd op verschillende manieren, zoals een 'walking' interview. Buurtbewoners gaven in gesprekken en focusgroepen aan weinig last te hebben van andere mogelijke problemen zoals luchtvervuiling door het roken of slechte toegankelijkheid vanwege de hoge concentratie studenten op de onderzoeksplek. Daarnaast vormden maatschappelijke vraagstukken rond roken (bijv. moeten we als samenleving anno 2025 überhaupt roken toestaan?) en de mogelijke gezondheidsproblemen voor rokers, geen struikelpunt voor de buurtbewoners. Het rook afval, daarentegen, werd wel ervaren als problematisch. Een slecht straatbeeld en de eventuele milieuschade die de sigarettenpeuken op de grond veroorzaken kwamen naar voren als negatief gevolg van de vele peuken op straat.  De overvloed aan peuken die op de grond te vinden zijn, zouden volgens bewoners in de vuilnisbak horen.
Uit interviews met rokende studenten op de plek, kwam naar voren dat rokende studenten voornamelijk een vuilnisbak misten om peuken in weg te gooien. De gemeente heeft in 2020 de vuilnisbakken verwijderd om roken rondom schoolinstellingen niet te stimuleren (Web, 2024, 24 januari). Deze maatregel heeft echter een prominent neveneffect: door het gebrek aan vuilnisbakken belanden sigarettenpeuken nu op straat. Rokende studenten op de onderzoeksplek gaven in interviews en gesprekken veelvuldig aan een vuilnisbak of asbak te missen. Ook viel in deze gesprekken op dat studenten de verantwoordelijkheid van ‘zorg dragen voor de plek’ niet op zich namen. “Ik wil best mijn peuk weggooien, maar dan moet het me wel makkelijk worden gemaakt” was een sentiment dat de boventoon voerde onder rokende studenten. Hiermee wordt de verantwoordelijkheid voor de peuken op straat niet bij de studenten zelf gelegd maar bij de beleidsmakers die op de plek geen vuilnisbak aanbieden.
Deze afwijzing van verantwoordelijkheid bij de rokers zelf, zijn we vaker tegengekomen in ons onderzoek. Zo bestaan er meerdere campagnes die zich richten op de ‘niet-roker’ en hoe zij rokers in hun omgeving kunnen helpen stoppen met roken. Een voorbeeld hiervan is de ‘beste niet-roker’ campagne van Rookvrije Generatie (Campagne ‘Beste Niet-Roker’ Gaat Weer van Start | GGD, 2024). Ook vertelde raadslid Michel van Wijk in een interview over de borden van Rookvrije Generatie (die rondom de onderzoeksplek veel te vinden zijn): “De borden zijn bedoeld zodat niet-rokers rokers kunnen aanspreken” (Michel van Wijk, persoonlijke communicatie, 2025). De borden fungeren in dit geval dus vooral als katalysator of handvat voor de niet-roker om de roker aan te spreken op ongewenst gedrag. Daarmee verschuift de interventie de verantwoordelijkheid van de roker naar de niet-roker.                                                                                                                                          
Hoewel het ondersteunen van rokers op zichzelf waardevol is, heeft deze verschuiving tot gevolg dat de nadruk op de eigen verantwoordelijkheid van rokers afneemt. Daarnaast heeft verantwoordelijkheidsgevoel bij rokers volgens verschillende onderzoeken significant invloed op hun rookgedrag (Moan & Rise, 2007; Von Ah et al., 2005). Dit verband zien we ook terug in de dagelijkse routines op de onderzoeksplek, zoals bij het weggooien van sigarettenpeuken op straat. Rokers ervaren op de onderzoeksplek geen verantwoordelijkheid om zorg te dragen voor de plek waardoor de peuk op straat gooien een gemakkelijke optie is.
De vraag ‘hoe zouden wij rokers een gevoel van verantwoordelijkheid en urgentie kunnen (terug)geven op onze onderzoeksplek waardoor ze hun rookgedrag aanpassen en de plek er beter van wordt?’ is vanuit deze bevindingen voortgekomen, met als uitgangspunt om een passende interventie vorm te geven op de onderzoeksplek en het rookafval op straat te verminderen. 
 

Interventie

De interventie die wij bedacht hebben komt heel duidelijk voort uit ons vooronderzoek. Al vanaf de eerste observaties en interviews werd duidelijk dat rokers de afvalbak op onze onderzoeksplek misten en dat de voorbijgangers/studenten op straat zich vooral stoorde aan de peuken op straat. Daarnaast hebben we nog een enquête rond laten gaan bij bewoners en studenten die door 55 mensen is ingevuld, waarin de peuken op straat de grootste irritatiefactor zijn. (laten zien met kwantitatieve data tabellen). Ook in de co-creaties bleek dat dit het grootste pijnpunt was voor bewoners en studenten. We hebben daarnaast ook nog een aparte co-creatie voor rokers uitgevoerd waarin ze in een ‘peukenpol’ mochten stemmen op de oplossingsrichting die volgens hen het beste was. Hier kwam met overtuigend meer peuken dan de rest van de oplossingen uit dat rokers een afvalbak de beste oplossing vonden.
Onze interventie sluit aan bij inzichten van zowel Bator en collega’s (2011) als Huang et al. (2019). Volgens Bator et al. (2011) beïnvloeden situationele factoren zoals de zichtbaarheid en aanwezigheid van afvalbakken sterk het weggooigedrag van rokers. Daarnaast spelen sociale normen en of iemand anders zijn peuk weggooit een belangrijke rol: mensen die dachten dat iedereen zijn afval weggooide, deden dit zelf ook eerder (Bator et al., 2011). Huang et al. (2019) tonen aan dat gamification -het toevoegen van spelelementen aan alledaags gedrag- invloed kan hebben op het motiveren van mensen om sigarettenpeuken weg te gooien in een prullenbak in plaats van op de grond. Door een alternatief op een speelse en aantrekkelijke manier te presenteren, motiveer je mensen eerder het gewenste gedrag te vertonen (Huang et al., 2019). De basketbalkorf fungeert als aantrekkelijk spelelement dat de handeling van afval weggooien aantrekkelijker en zichtbaarder maakt voor omstanders.  
Er staat op de prullenbak ook een bord met daarop een tekst die gericht is op onze doelgroep. Deze tekst fungeert als aansporing voor het weggooien van je peuk, op een manier die niet dwingend is, maar wel effectief. Het bewust maken van het gewenste gedrag zonder het af te dwingen, is een vorm van nudging (Houk et al., 2016). Het effect van nudging is vaak positief (Houk et al., 2016).
Uiteindelijk heeft deze interventie goed gewerkt. We hebben hem van maandag tot donderdag laten hangen zodat we een zo goed mogelijk beeld hebben van de werking. Daarnaast was het natuurlijk belangrijk dat de interventie zo min mogelijk beïnvloed werd door situationele invloeden, zoals een tentamen of een dag met slecht weer. Doordat de interventie lang gehangen heeft, is die situationaliteit ondervangen. We hebben ervoor gekozen om een kwalitatieve analyse te doen. De gemeente komt vaak langs om de straat schoon te vegen, dus als we ons hadden gebaseerd op de hoeveelheid die er op donderdag nog op straat zou liggen, zouden we verkeerde conclusies hebben kunnen trekken. Daarom hebben we gekeken naar hoeveel peuken er daadwerkelijk in de interventie zaten en hebben we gevraagd naar de gebruikerservaring van rokers. De interventie was zeer goed gevuld met alleen maar peuken. Daarnaast kregen we van veel rokers de terugkoppeling dat ze de interventie erg fijn en leuk vonden. “De prullenbak zorgt ervoor dat ik makkelijk op een leuke manier mijn peuk weg kan gooien.” En een andere student zei: “Zo is het veel makkelijker, want als ik naar een andere prullenbak had moeten lopen op de campus dan zou ik hem toch liever op de grond gooien.” Toen de interventie weggehaald was door ons kregen we appjes dat studenten hem misten en bang waren dat hij gestolen was. Wij zijn ervan overtuigd dat we rokers met deze interventie een stukje verantwoordelijkheid hebben kunnen teruggeven. Het feit dat rokers bezorgd zijn over het missen van een onderdeel van die plek geeft aan dat ze weldegelijk zorg willen dragen voor de plek, zolang het ze maar wel makkelijk gemaakt wordt.